برنامه ریزی درسی یعنی مشخص کردن اینکه چه درسهایی را، در چه زمانی، با چه روشی و با چه هدفی مطالعه کنید. یک برنامه خوب فقط یک جدول ساعتبندی نیست؛ باید با پایه تحصیلی، شرایط مدرسه، سطح درسی، نقاط ضعف و قوت و هدف دانشآموز هماهنگ باشد.
از دانشآموزان ابتدایی تا کنکوری، اصول کلی برنامهریزی مشابه است؛ اما جزئیات آن در هر مقطع تغییر میکند.
در این مطلب، روش برنامه ریزی درسی برای تمام پایهها را بررسی میکنیم و به سراغ برنامه روزانه، هفتگی، روش مطالعه در مقاطع مختلف، برنامهریزی برای امتحانات و نمونه جدول برنامهریزی درسی میرویم.
فهرست مطالب
برنامه ریزی درسی چیست و چرا اهمیت دارد؟
برنامهریزی درسی به دانشآموز کمک میکند زمان و انرژی خود را هدفمندتر صرف کند.
وقتی برنامه مشخصی نداشته باشید، ممکن است یک روز زمان زیادی را صرف یک درس کنید و درس دیگری را کاملاً کنار بگذارید. گاهی هم به دلیل مشخص نبودن اولویتها، زمان مطالعه بیشتر صرف تصمیم گرفتن درباره اینکه «حالا چه درسی بخوانم؟» میشود.
یک برنامه مناسب باید به چند سؤال پاسخ دهد:
- امروز چه درسهایی باید مطالعه شوند؟
- هر درس چه مبحثی دارد؟
- برای هر درس مطالعه، تمرین یا تست لازم است؟
- چه زمانی باید مطالب قبلی مرور شوند؟
- تکالیف مدرسه چه زمانی انجام شوند؟
- چه زمانی برای استراحت و فعالیتهای غیر درسی در نظر گرفته شده است؟
بنابراین، هدف برنامهریزی فقط بیشتر درس خواندن نیست؛ هدف، استفاده بهتر از زمان موجود است.
قبل از برنامه ریزی درسی چه چیزهایی را مشخص کنیم؟
قبل از اینکه جدول برنامه خود را بنویسید، ابتدا شرایط فعلی را مشخص کنید.
۱. پایه تحصیلی
برنامه یک دانشآموز ابتدایی با برنامه دانشآموز پایه نهم یا دوازدهم یکسان نیست.
هرچه پایه بالاتر میرود، معمولاً حجم مطالب، تعداد درسها و اهمیت مدیریت زمان بیشتر میشود.
۲. برنامه مدرسه
ساعت مدرسه، کلاسهای فوقبرنامه، رفتوآمد و تکالیف باید قبل از تنظیم برنامه مشخص شوند.
۳. وضعیت درسی
مشخص کنید در کدام درسها وضعیت خوبی دارید و کدام درسها به تمرین یا زمان بیشتری نیاز دارند.
۴. هدف
هدف میتواند در هر پایه متفاوت باشد؛ برای مثال:
یادگیری بهتر مطالب درسی
افزایش معدل
آمادگی برای امتحانات
تقویت پایه درسی
آماده شدن برای انتخاب رشته
آمادگی برای کنکور
۵. زمان واقعی
برنامه را بر اساس زمانی بنویسید که واقعاً در اختیار دارید، نه بر اساس یک روز ایدهآل.
اگر بعد از مدرسه سه ساعت زمان آزاد دارید، نباید برنامهای بنویسید که شش ساعت مطالعه در همان بازه تعیین کند.
اصول یک برنامه ریزی درسی خوب
فرقی نمیکند در ابتدایی باشید یا برای کنکور آماده شوید؛ چند اصل در همه برنامهها اهمیت دارند.
برنامه باید قابل اجرا باشد
برنامهای که روی کاغذ عالی به نظر میرسد اما اجرا نمیشود، برنامه مناسبی نیست.
حجم فعالیتها باید با زمان و توانایی دانشآموز هماهنگ باشد.
برنامه باید انعطافپذیر باشد
ممکن است یک روز مدرسه، کلاس یا اتفاق پیشبینینشده باعث شود بخشی از برنامه اجرا نشود.
به همین دلیل بهتر است برنامه امکان جابهجایی داشته باشد.
درسهای مختلف باید در برنامه حضور داشته باشند
تمرکز بیش از حد روی یک درس باعث میشود بعضی درسها عقب بمانند.
بهتر است برنامه هفتگی را طوری تنظیم کنید که تمام درسهای مهم پوشش داده شوند.
مرور باید بخشی از برنامه باشد
مرور را به شب امتحان موکول نکنید.
مطالبی که در طول هفته مطالعه شدهاند باید در زمانهای مشخص دوباره بررسی شوند.
برنامه باید قابل ارزیابی باشد
در پایان هفته بررسی کنید:
چه مقدار از برنامه اجرا شد؟
کدام درسها عقب ماندند؟
دلیل عقبافتادگی چه بود؟
کدام بخش برنامه نیاز به تغییر دارد؟
این بررسی باعث میشود برنامه بهمرور متناسبتر شود.
برنامه ریزی درسی روزانه چگونه باشد؟
در برنامه روزانه بهتر است فقط نام درس را ننویسید.
مثلاً به جای:
ریاضی ـ ۱ ساعت
بنویسید:
ریاضی ـ فصل مشخص ـ مطالعه + حل تمرین
یا:
علوم ـ مبحث مشخص ـ مطالعه + پاسخ به سؤالات
این کار باعث میشود بدانید دقیقاً چه کاری باید انجام دهید.
یک نمونه ساده:
بازه | درس | فعالیت |
نوبت اول | ریاضی | آموزش + تمرین |
نوبت دوم | علوم | مطالعه + سؤال |
نوبت سوم | فارسی | مطالعه + تمرین |
نوبت چهارم | مرور | مرور مطالب روز |
این جدول فقط یک نمونه است و تعداد نوبتها باید بر اساس پایه و شرایط دانشآموز تغییر کند.
برنامه ریزی درسی برای دانشآموزان ابتدایی
برنامهریزی برای دانشآموزان ابتدایی با برنامهریزی برای مقاطع بالاتر تفاوت دارد.
در این سن، هدف نباید فقط افزایش ساعت مطالعه باشد. یادگیری، ایجاد عادت مناسب، انجام تکالیف، مرور و داشتن زمان کافی برای استراحت و فعالیتهای غیر درسی اهمیت زیادی دارند.
برنامه دانشآموز ابتدایی بهتر است:
- کوتاه و قابل فهم باشد.
- بین فعالیتها زمان استراحت داشته باشد.
- تمام درسها را پوشش دهد.
- زمان کافی برای بازی و فعالیتهای مورد علاقه کودک باقی بگذارد.
- بر انجام درست تکالیف و یادگیری مطالب تمرکز داشته باشد.
یک ساختار ساده میتواند شامل این بخشها باشد:
بازگشت از مدرسه → استراحت → انجام تکالیف → استراحت → مطالعه یا تمرین کوتاه → فعالیت آزاد
در این مقطع، برنامههای بسیار سنگین و فشرده معمولاً انتخاب مناسبی نیستند.
برنامه ریزی درسی پایه هفتم تا نهم
پایههای هفتم، هشتم و نهم دوره مهمی برای شکلگیری عادتهای مطالعاتی هستند.
در این سالها بهتر است دانشآموز فقط به شب امتحان وابسته نباشد و مطالعه منظم را یاد بگیرد.
در برنامه این مقطع بهتر است برای موارد زیر زمان مشخص شود:
- مطالعه مطالب تدریسشده
- انجام تکالیف
- حل تمرین
- مرور
- رفع اشکال
- آمادگی برای امتحانات
برنامه ریزی پایه نهم
در پایه نهم علاوه بر درس خواندن، موضوع انتخاب مسیر تحصیلی نیز اهمیت بیشتری پیدا میکند.
به همین دلیل بهتر است دانشآموز عملکرد خود را در درسهای مختلف بررسی کند و فقط بر اساس نمره یک امتحان درباره توانایی خود تصمیم نگیرد.
برنامه درسی این پایه باید به تقویت پایه و شناخت بهتر نقاط قوت و ضعف کمک کند.
برنامه ریزی درسی پایه دهم
با ورود به پایه دهم، حجم و سطح مطالب درسی بیشتر میشود و دانشآموز وارد دوره دوم متوسطه میشود.
در این مقطع، برنامهریزی باید هم برای درسهای مدرسه و هم برای ساختن پایه علمی مناسب در سالهای بعد انجام شود.
چند نکته مهم:
- درسهای همان روز را مرور کنید.
- حل تمرین را به مطالعه محدود نکنید.
- مباحث پایهای را جدی بگیرید.
- درسهای ضعیفتر را در طول هفته تکرار کنید.
- مطالعه را به شب امتحان موکول نکنید.
بهخصوص در درسهای محاسباتی، فقط خواندن کافی نیست و باید زمان مشخصی برای حل تمرین در نظر گرفته شود.
برنامه ریزی درسی پایه یازدهم
در پایه یازدهم، حجم مطالب و اهمیت ارزیابیهای تحصیلی بیشتر میشود.
به همین دلیل برنامه باید بین مطالعه تشریحی، تمرین، مرور و در صورت نیاز تستزنی تعادل ایجاد کند.
یک ساختار مناسب برای هر مبحث میتواند این باشد:
یادگیری → تمرین → مرور → تست یا سؤال → بررسی اشتباهات
در این پایه، بهتر است مطالب جدید همزمان با مرور مطالب قبلی پیش بروند تا حجم زیادی از مباحث برای ماههای پایانی باقی نماند.
برنامه ریزی درسی پایه دوازدهم
پایه دوازدهم معمولاً نیازمند مدیریت دقیقتر زمان است؛ زیرا دانشآموز باید بین درسهای مدرسه، امتحانات و آمادگی برای کنکور تعادل ایجاد کند.
بهتر است برنامه دوازدهم چند بخش داشته باشد:
- مطالعه مطالب جدید
- مرور مطالب قبلی
- تمرین و تست
- آمادگی امتحانات
- تحلیل عملکرد
در دوره امتحانات، سهم مطالعه تشریحی باید متناسب با شرایط همان دوره افزایش پیدا کند و پس از آن برنامه دوباره تنظیم شود.
برنامه ریزی درسی برای دانشآموزان کنکوری
برنامهریزی برای کنکور با برنامهریزی صرفاً مدرسهای متفاوت است.
در این مرحله، برنامه باید علاوه بر مطالعه، موارد زیر را نیز پوشش دهد:
- یادگیری
- تست آموزشی
- تست تمرینی
- تست زماندار
- مرور
- آزمون
- تحلیل آزمون
- رفع نقاط ضعف
یک برنامه کنکوری را میتوان در سه سطح تنظیم کرد:
برنامه بلندمدت
مشخص میکند در بازههای مختلف سال قرار است چه مباحثی مطالعه و جمعبندی شوند.
برنامه هفتگی
حجم کار هفته را مشخص میکند.
برنامه روزانه
وظایف همان روز را به فعالیتهای مشخص تبدیل میکند.
برای برنامهریزی تخصصیتر، بهتر است برنامه ریزی کنکور برای تمام رشتهها را نیز بررسی کنید.
برنامه ریزی درسی در زمان امتحانات
برنامهای که در طول ترم استفاده میکنید، با برنامه دوران امتحانات یکسان نیست.
در دوره امتحانات، باید تاریخ امتحانها و حجم هر درس را در نظر بگیرید.
یک روش ساده:
فهرست امتحانها → تعیین حجم هر درس → اولویتبندی → مطالعه → حل نمونه سؤال → مرور
در این دوره، حل نمونه سؤال و بررسی اشتباهات اهمیت زیادی دارد.
همچنین بهتر است مطالعه هر امتحان را به آخرین شب موکول نکنید.
جدول برنامه ریزی درسی؛ چه بخشهایی داشته باشد؟
یک جدول برنامه ریزی درسی خوب باید آنقدر ساده باشد که بتوانید هر روز از آن استفاده کنید.
پیشنهاد میشود این ستونها را داشته باشد:
روز | زمان | درس | مبحث | فعالیت | وضعیت |
شنبه | نوبت ۱ | ریاضی | مبحث مشخص | مطالعه + تمرین | ☐ |
شنبه | نوبت ۲ | فارسی | درس مشخص | مطالعه | ☐ |
یکشنبه | نوبت ۱ | علوم | مبحث مشخص | مطالعه + سؤال | ☐ |
یکشنبه | نوبت ۲ | ریاضی | مبحث قبلی | مرور | ☐ |
دوشنبه | نوبت ۱ | زبان | درس مشخص | تمرین | ☐ |
دوشنبه | نوبت ۲ | علوم | مبحث قبلی | مرور | ☐ |
در صورت نیاز میتوانید ستونهای دیگری مثل تعداد تست، تعداد تمرین، زمان مرور یا توضیحات را هم اضافه کنید.
برنامه ماهانه و سالانه چه تفاوتی با برنامه روزانه دارد؟
هر سطح از برنامه برای یک هدف استفاده میشود.
نوع برنامه | کاربرد |
سالانه | تعیین مسیر کلی سال |
ماهانه | تعیین اهداف یک ماه |
هفتگی | تقسیم کارهای ماه بین هفتهها |
روزانه | مشخص کردن کارهای همان روز |
لازم نیست برای هر روز یک برنامه کاملاً جدا از برنامه ماهانه داشته باشید.
برنامهها باید به هم متصل باشند:
هدف سالانه → هدف ماهانه → برنامه هفتگی → وظایف روزانه
چگونه برنامه درسی را با سطح خودمان هماهنگ کنیم؟
یک برنامه واحد برای همه دانشآموزان وجود ندارد.
اگر در یک درس ضعیف هستید، ممکن است به زمان و تکرار بیشتری نیاز داشته باشید.
اگر در یک درس تسلط خوبی دارید، شاید بتوانید زمان کمتری برای آن اختصاص دهید و وقت بیشتری را به درسهای نیازمند تمرین بدهید.
به همین دلیل، در شروع هر هفته این سه مورد را بررسی کنید:
نقاط ضعف + نقاط قوت + حجم کار هفته
سپس برنامه را بر اساس آنها تنظیم کنید.
آیا ساعت مطالعه بیشتر یعنی برنامه بهتر؟
خیر.
هدف برنامهریزی این نیست که جدول را با بیشترین تعداد ساعت ممکن پر کنیم.
اگر دانشآموز بعد از چند روز نتواند برنامه را اجرا کند، ساعت مطالعه زیاد هیچ کمکی به استمرار او نمیکند.
برنامه خوب باید بین مطالعه، تمرین، مرور، مدرسه و استراحت تعادل ایجاد کند.
اگر از برنامه عقب افتادیم چه کنیم؟
عقب افتادن از برنامه به معنی شکست برنامه نیست.
ابتدا مشخص کنید علت چه بوده است:
- حجم برنامه زیاد بوده؟
- زمان کافی نداشتهاید؟
- یک درس بیشتر از زمان پیشبینیشده طول کشیده؟
- اتفاقی خارج از برنامه رخ داده؟
- برنامه بیش از حد فشرده بوده؟
بعد، فقط قسمتهای ضروری را به برنامه روزهای بعد منتقل کنید.
اشتباه رایج این است که برای جبران یک روز عقبافتادگی، برنامه چند روز آینده را بیش از حد سنگین کنیم.
اشتباهات رایج در برنامه ریزی درسی
اشتباهات رایج در برنامه ریزی درسی
۱. کپی کردن برنامه دیگران
برنامه دوست، همکلاسی یا یک دانشآموز دیگر الزاماً برای شما مناسب نیست.
۲. برنامهریزی بدون توجه به مدرسه
ساعت مدرسه و تکالیف باید قبل از تعیین زمان مطالعه در نظر گرفته شوند.
۳. نداشتن زمان مرور
مطالب جدید نباید تمام زمان برنامه را اشغال کنند.
۴. تعیین حجم غیرواقعی
اگر قرار است روزانه دهها فعالیت انجام دهید، احتمال اجرای کامل برنامه کاهش پیدا میکند.
۵. تغییر مداوم برنامه
اگر هر چند روز یک بار کل برنامه را عوض کنید، متوجه نمیشوید کدام روش برای شما بهتر عمل کرده است.
۶. توجه نکردن به نقاط ضعف
برنامه نباید فقط شامل درسهایی باشد که به آنها علاقه دارید.
۷. حذف استراحت
استراحت بخشی از یک برنامه قابل اجراست، نه زمان تلفشده.
چطور بفهمیم برنامه درسی ما درست است؟
در پایان هر هفته، برنامه را ارزیابی کنید.
به این سؤالها پاسخ دهید:
- چند درصد برنامه اجرا شد؟
- کدام درسها بیشتر عقب افتادند؟
- کدام فعالیتها زمان بیشتری از انتظار گرفتند؟
- آیا زمان مرور کافی بود؟
- آیا برنامه بیش از حد سنگین بود؟
- برای هفته بعد چه چیزی باید تغییر کند؟
اگر برنامه دائماً اجرا نمیشود، قبل از سرزنش خودتان، خود برنامه را بررسی کنید.
ممکن است مشکل از روش برنامهریزی باشد، نه از کمکاری دانشآموز.
جمعبندی؛ برنامه ریزی درسی برای تمام پایهها
برنامه ریزی درسی برای تمام پایهها یک نسخه ثابت ندارد.
دانشآموز ابتدایی بیشتر به برنامهای ساده، قابل فهم و متناسب با سن خود نیاز دارد. در پایههای هفتم تا نهم، تقویت عادتهای مطالعه، انجام منظم تکالیف و شناخت نقاط قوت و ضعف اهمیت بیشتری پیدا میکند. در پایههای دهم و یازدهم، حجم مطالب و نیاز به مطالعه منظم بیشتر میشود و در پایه دوازدهم و دوره کنکور، مدیریت همزمان مطالعه، مرور، تست، آزمون و امتحانات اهمیت بیشتری پیدا میکند.
با این حال، مسیر کلی در همه مقاطع مشابه است:
شناخت شرایط → تعیین هدف → برنامهریزی → اجرا → بررسی عملکرد → اصلاح برنامه
برنامه خوب برنامهای نیست که فقط روی کاغذ کامل باشد؛ برنامهای است که دانشآموز بتواند آن را اجرا کند و از نتیجه اجرای آن برای برنامه هفته بعد استفاده کند.
سوالات متداول
برنامه ریزی درسی برای چه پایههایی لازم است؟
برنامهریزی درسی میتواند از دوره ابتدایی تا دبیرستان و کنکور مورد استفاده قرار بگیرد؛ اما شکل برنامه باید متناسب با سن، پایه، حجم مطالب و هدف دانشآموز تغییر کند.
بهترین برنامه ریزی درسی برای دانشآموزان ابتدایی چیست؟
برنامه ابتدایی باید ساده و قابل اجرا باشد و در کنار تکالیف و مطالعه، زمان کافی برای استراحت، بازی و فعالیتهای متناسب با سن دانشآموز داشته باشد.
برنامه ریزی درسی پایه هفتم تا نهم چه تفاوتی دارد؟
در این دوره، علاوه بر انجام تکالیف و مطالعه منظم، ایجاد عادتهای درست مطالعه، مرور، حل تمرین و شناخت نقاط قوت و ضعف اهمیت زیادی دارد.
برای پایه دهم و یازدهم چطور برنامهریزی کنیم؟
برنامه این پایهها باید مطالعه مطالب مدرسه، حل تمرین، مرور و در صورت نیاز تستزنی را در کنار هم قرار دهد و از انباشته شدن مطالب جلوگیری کند.
برنامه ریزی پایه دوازدهم باید چگونه باشد؟
برنامه دوازدهم باید بین مطالعه دروس، مرور، تمرین و تست و آمادگی برای امتحانات تعادل ایجاد کند.
آیا برنامه روزانه بهتر است یا هفتگی؟
این دو جایگزین یکدیگر نیستند. برنامه هفتگی مسیر کلی هفته را مشخص میکند و برنامه روزانه همان هدف را به فعالیتهای مشخص روزانه تبدیل میکند.
آیا باید برای هر درس زمان یکسانی در نظر بگیریم؟
خیر. زمان مورد نیاز هر درس به سطح دانشآموز، حجم مطالب، نقاط ضعف و هدف او بستگی دارد.
اگر برنامه درسی اجرا نشد چه کار کنیم؟
ابتدا علت اجرا نشدن را پیدا کنید. سپس حجم یا زمانبندی برنامه را اصلاح کنید و فقط کارهای ضروری را به روزهای بعد منتقل کنید.
کلام آخر
برنامه ریزی درسی یک مسئله بسیار مهم و حیاتی در زندگی تحصیلی افراد محسوب میشود. در واقع روش برنامه ریزی درسی تعیین کننده مسیر موفقیت تحصیلی و تضمین کننده آن است. ما در این مقاله به تمام نکات مهم پیرامون برنامه ریزی درسی و روشهای مختلف آن متناسب با دورههای تحصیلی و… پرداختیم.
